ارجانى : [ خربق ] سفيد ريشه و ليف درخت ، پوست و تكه‌هاى چوب است ؛ آنها شكل از هم پاشيده همانند چوب پوسيده و رنگ سفيد متمايل به رنگ گرد و غبار را دارند ، سنگين‌اند و شبيهء ريشه خطمى ؛ اما [ خربق ] سياه‌تكه‌هاى چوب‌اند كه به تراشه‌ها تقسيم مىشوند . فكر مىكنم بهترين آن [ خربق ] سفيد باشد - حد وسط ميان پير و جوان ، كلفت و نازك ، خاكسترى رنگ كه به آسانى مىشكند و پوسيده نيست ؛ اگر آن را بشكنيم ، در درونش چيزى شبيه تارهاى عنكبوت يافت مىشود و طعم سوزان دارد . اما [ بهترين خربق ] سياه آن است كه شاخه‌هاى نازك و سخت ، چرب و متصل به هم دارد ، در درون آنها چيزى شبيه تارهاى عنكبوت وجود دارد و طعمشان تند و تيز است . جانشين [ خربق ] سياه نيم وزن آن مارزيون و يك سوم وزن غاريقون است . ابن ماسويه مىگويد كه جانشين آن كندس است . اين گياه 15 برگ‌هاى سبز شبيه برگ‌هاى چنار دارد ، اما تيره‌تر و اندكى زبرترند . ساقه‌هاى كوتاه و گل‌هاى سفيد متمايل به ارغوانى دارد ؛ شكل آنها به شكل خوشه مىماند ، از آنها ميوه‌هايى شبيه تخم قرطم به دست مىآيد . ريشه‌هاى نازك و سياه دارد كه از يك ريشهء اصلى شبيه سر پياز بيرون مىآيند ؛ اين ريشه‌هاى نازك [ از خربق سياه ] را به كار مىبرند . [ خربق ] همانند لبلاب در جاهاى خشن و خشك مىرويد . خربقى كه در اين‌جاها يافت مىشود ، نيكو است . آنچه از آن برمىگزينند ، پر است ، لاغر نيست و طعم سوزان دارد كه زبان را مىگزد . هنگامى كه [ خربق سفيد ] 16 رشد مىكند ، برگ‌هايش [ از نظر اندازه ] به برگ‌هاى بارهنگ و « چغندر دشتى » 17 نزديك مىشوند اما كوتاه‌تر و سرخ‌رنگ‌اند . ساقه‌اش [ به درازاى ] حدود چهار انگشت كنار هم و تو خالى است . ريشه‌هاى نازك پرشمار دارد كه از يك سر دراز و كشيده شبيه پياز دراز و كشيده بيرون مىآيند . آن در كوهستان‌ها مىرويد و آن را هنگام درو [ گرد مىآورند ] و آنچه برمىگزينند سطح صاف يكنواخت و [ رنگ ] سفيد دارد ، به آسانى مىشكند و گوشت‌دار است . آن نبايد همانند گور گياه نوك تيز باشد . هنگامى كه مىشكند چيزى شبيه گرد و غبار از آن پديد مىآيد . گوشتش نازك است ، زبان را يكباره به شدت نمىسوزاند اما آب دهان را به راه مىاندازد . اين نوع حقيقتا بد و كشنده است . ابن ماسويه : جانشين خربق سياه نيم وزن آن كندس و نيم وزن ماهرج 18 است كه فكر مىكنم « ماهى زهرج » 19 باشد . ( 1 ) . خربق سياه ( الخربق الاسود ) - Helleborus niger L . ، خربق سفيد ( الخربق الابيض ) - Veratrum album L . ؛ سراپيون ، 121 ؛ ابو منصور ، 180 ؛ ابن سينا ، 753 و 755 ؛ ميمون ، 399 . نام خربق